Er loopt op dit moment een rechtszaak in de Verenigde Staten waarin jonge gebruikers verklaren dat sociale mediaplatforms hen bewust verslaafd hebben gemaakt. Dat het ontwerp van de apps niet neutraal is, maar doelgericht. Gericht op vasthouden, op terug laten keren en op blijven scrollen.
De zaak richt zich onder meer tegen grote platforms als Meta (moederbedrijf van Instagram en Facebook) en tegen Youtube. De aanklacht stelt dat deze bedrijven mechanismen hebben ontwikkeld die vooral bij jongeren leiden tot dwangmatig gebruik, slaapproblemen en psychische klanten.
De bedrijven ontkennen dat ze gebruikers bewust verslaafd maken. Maar de vraag die onder de rechtszaak ligt, is interessanter dan de juridische uitkomst:
“Is je telefoon ontworpen om je aandacht vast te houden, koste wat het kost?”
Aandacht als verdienmodel
Social media zijn gratis. Wat minder zichtbaar is, is het werkelijke product. Aandacht. Hoe langer je blijft, hoe meer advertenties je ziet, hoe vaker je terugkomt, hoe waardevoller je wordt. Dat is geen geheim, maar het wordt zelden zo benoemd.
Een platform verdient niet wanneer jij tevreden bent, het verdient wanneer jij blijft. Daarom bestaan er notificaties, zodat je weer terug komt. Daarom eindigt een video niet, maar start er automatisch een volgende.
Dat betekent niet automatisch dat er een kwaadaardig plan achter zit, maar het betekent wel dat de systemen zijn geoptimaliseerd voor betrokkenheid, niet voor je rust.
Verslaving of gewoonte?
In de rechtszaak wordt gesproken over verslavend ontwerp. Dat woord is zwaar, misschien te zwaar voor sommige gebruikers. Maar veel mensen herkennen dit wel. Je pakt je telefoon vaak zonder duidelijke reden. Je opent een app zonder een bepaalde intentie, vervolgens sluit je de app om hem binnen een paar minuten weer te openen.
In een eerder bericht schreef ik al over dat automatisch grijpen naar je telefoon zonder reden.
Jongeren als graadmeter
Wat deze rechtszaak bijzonder maakt, is dat jongeren centraal staan. Hun brein is nog in ontwikkeling. Hun gevoeligheid voor sociale feedback is groter, afwijzing voelt intenser. Erbij horen belangrijker.
Als platforms maximale betrokkenheid nastreven, dan raken zij deze groep het eerst. Dat is waarom ouders, scholen en beleidsmakers wereldwijd steeds kritischer worden. Niet omdat technologie slecht is, maar omdat onbegrensde beschikbaarheid gevolgen heeft. Niet alleen voor concentratie, maar voor zelfbeeld, voor slaap, voor mentale rust.
De tegenbeweging
Er is iets interessants aan de timing van deze rechtszaak. Terwijl bedrijven juridisch verdedigen wat ze doen, ontstaat er tegelijkertijd een bredere beweging van mensen die zelf grenzen trekken. Telefoons uit de slaapkamers, weg tijdens het eten, notificaties uit, schermvrije momenten.
Niet omdat een rechter dat oplegt, maar omdat steeds meer mensen voelen dat het nodig is. Als systemen zijn ontworpen om je zo lang mogelijk vast te houden, dan is het logisch dat loslaten moeite kost en dat zegt minder over individuele zwakte dan over de manier waarop deze platforms zijn gebouwd.
De rechtszaak zal uiteindelijk bepalen wat juridisch toelaatbaar is, maar de vraag wat je met je aandacht doet blijft persoonlijk. Grenzen trekken hoeft niet groots of ideologisch te zijn.
Offline is the new luxury